‘खोस्टो’: शब्दकोष, राजनीति र सत्ताको अहंकार

नेपाली शब्दकोषमा “खोस्टो” शब्दको अर्थ अन्न वा फलफूलको गुदी बाहिर रहने सुख्खा बोक्रो, महत्वहीन वस्तु, सुकेको कागजपत्र वा सारविहीन बाहिरी आवरण भनेर उल्लेख गरिएको छ। सामान्य अर्थमा खोस्टो भन्नाले त्यस्तो वस्तुलाई बुझिन्छ, जसको बाहिरी रूप त देखिन्छ, तर भित्र कुनै गुदी, सार, उपयोगिता वा वास्तविक मूल्य हुँदैन।

तर आजको नेपाली राजनीति नियाल्दा “खोस्टो” केवल भाषिक शब्द मात्र नभई राजनीतिक चरित्र, सत्ताको मानसिकता र सार्वजनिक उत्तरदायित्वको एउटा गहिरो प्रतीक जस्तो देखिन थालेको छ। किनभने अहिलेको राजनीतिमा बाहिर आकर्षक भाषण, परिवर्तनका चर्का नारा, सुशासनका प्रतिबद्धता र आदर्शका रंगीन चित्रहरू प्रशस्त सुनिन्छन्, तर व्यवहारमा परिणाम, नैतिकता, उत्तरदायित्व र पारदर्शिता क्रमशः हराउँदै गएको अवस्था छ।

यही सन्दर्भमा हालका अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले कर छलीसम्बन्धी विषयमा पत्रिकाले प्रकाशित गरेको समाचारलाई “खोस्टो” को संज्ञा दिएको प्रसंग विशेष रूपमा चर्चामा आयो। सञ्चारमाध्यमले उठाएको गम्भीर सार्वजनिक चासोको विषयलाई तथ्य, प्रमाण र स्पष्ट जवाफका आधारमा सम्बोधन गर्नुको सट्टा “खोस्टो कुरा” भनेर हल्का रूपमा टिप्पणी गर्नु केवल व्यक्तिगत प्रतिक्रिया मात्र थिएन; त्यो सत्तामा पुगेपछि आलोचना र प्रश्नप्रति विकसित हुने अहंकारी राजनीतिक मनोवृत्तिको पुनरावृत्तिको नयाँ संस्करणको रूपमा देखियो।

लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा सञ्चारमाध्यमलाई राज्यको चौथो अंग मानिन्छ। पत्रकारिताले उठाएका प्रश्नहरू केवल व्यक्तिविरुद्धका आरोप मात्र हुँदैनन्; ती सार्वजनिक उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र जनचासोसँग सम्बन्धित विषयहरू हुन्छन्। कर छली जस्तो विषय राज्यको राजस्व, आर्थिक नैतिकता र कानुनी शासनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो। त्यसलाई “खोस्टो” भनेर उपेक्षा गर्नु भनेको प्रश्नको गम्भीरतालाई हल्का बनाउने प्रयास मात्र होइन, आलोचनालाई नै महत्वहीन देखाउने संस्कृतिको प्रतिबिम्ब पनि हो।

आज नेपाली राजनीतिमा यही प्रवृत्ति व्यापक बन्दै गएको देखिन्छ। भ्रष्टाचारको विषय उठ्यो भने “राजनीतिक प्रतिशोध” भनिन्छ। सुशासनको माग गरियो भने “अनावश्यक हल्ला” भनिन्छ। जनताको असन्तुष्टि व्यक्त भयो भने “भ्रम फैलाइयो” भनिन्छ। र सञ्चारमाध्यमले प्रश्न उठायो भने “खोस्टो कुरा” भनेर पन्छाउने प्रयास गरिन्छ। यसरी गम्भीर विषयहरूलाई भाषिक आवरणभित्र लुकाउने र आलोचनालाई कमजोर पार्ने प्रवृत्तिले लोकतन्त्रको आत्मालाई नै क्षति पुर्‍याइरहेको छ।

राजनीतिमा “खोस्टो” प्रवृत्ति केवल भाषामा मात्र सीमित छैन; व्यवहारमा पनि त्यत्तिकै देखिन्छ। चुनावअघि जनतासामु प्रस्तुत गरिने विकासका सपना, भ्रष्टाचार अन्त्य गर्ने प्रतिज्ञा, युवालाई रोजगारी दिने आश्वासन, शिक्षा र स्वास्थ्य सुधारका वाचा—यी सबै चुनाव सकिएपछि प्रायः कागजका खोस्टाजस्तै भएर फाइलभित्र थन्किन्छन्। घोषणापत्रहरू सार्वजनिक गरिन्छन्, योजनाहरू उद्घाटन गरिन्छन्, तर कार्यान्वयन नहुँदा ती केवल प्रचारका बोक्रा मात्र बन्न पुग्छन्।

आजको राजनीतिमा बाहिरी आवरणलाई वास्तविकताभन्दा बढी महत्व दिन थालिएको छ। सामाजिक सञ्जालको युगमा राम्रो प्रस्तुति, भावनात्मक भाषण, नाटकीय अभिव्यक्ति र प्रचारमुखी शैलीले क्षणिक लोकप्रियता त दिन्छ, तर त्यसले जनताको जीवनस्तर बदल्दैन। सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, रोजगारी, सुशासन र आर्थिक सुधारजस्ता आधारभूत प्रश्नहरू समाधान नगरी केवल भाषण र प्रचारमा सीमित रहने राजनीति अन्ततः “गुदीविहीन खोस्टो” राजनीति बन्न पुग्छ।

राजनीतिमा जब सिद्धान्तभन्दा स्वार्थ ठूलो हुन्छ, जब नैतिकताभन्दा पद महत्वपूर्ण हुन्छ, जब जनताभन्दा सत्ता प्रिय हुन्छ, तब लोकतन्त्रको मूल मर्म कमजोर बन्छ। हिजका दिनमा दलहरूबीच देखिने अस्वाभाविक गठबन्धन, आजका दिनमा अवसरअनुसार बदलिने विचार, हिजोको दिनमा सत्ता जोगाउन गरिएका सम्झौता र आजका दिनमा सार्वजनिक प्रतिबद्धताबाट भइरहेको विचलनले पनि राजनीतिमा गुदीभन्दा खोस्टो बढी हावी हुँदै गएको संकेत गर्छ।

खोस्टोको अर्को अर्थ “सुकेको कागजपत्र” पनि हो। यो अर्थले अहिलेको प्रशासनिक र राजनीतिक अवस्थालाई झन् गहिरो रूपमा व्याख्या गर्छ। किनकि आज नीति छन्, कानुन छन्, आयोग छन्, प्रतिवेदन छन्, छानबिन समिति छन्—तर यदि ती कार्यान्वयन हुँदैनन् भने ती सबै अन्ततः “कागजी खोस्टा” मा सीमित हुन्छन्। जनताको अपेक्षा व्यवहारमा रूपान्तरण हुन नसकेपछि लोकतन्त्र पनि केवल संरचनात्मक औपचारिकतामा सीमित हुने खतरा बढ्छ।

लोकतन्त्रको सौन्दर्य आलोचना सहने क्षमतामा हुन्छ। प्रश्नलाई शत्रु होइन, सुधारको अवसरका रूपमा लिन सक्ने संस्कार नै परिपक्व लोकतन्त्रको चिनारी हो। तर यदि सत्तामा बसेकाहरूले हरेक आलोचना, प्रश्न वा असन्तुष्टिलाई “खोस्टो” भनेर पन्छाउन थाले भने त्यसले अन्ततः जनविश्वास कमजोर बनाउँछ। आलोचना सुन्ने क्षमता गुमेको राजनीति विस्तारै आत्ममुग्धतामा फस्छ, र आत्ममुग्ध सत्ता कहिल्यै जनउत्तरदायी बन्न सक्दैन।

त्यसैले आज आवश्यकता “खोस्टो” शब्दलाई केवल अरूलाई होच्याउने भाषिक अस्त्रका रूपमा होइन, आत्मसमीक्षाको ऐनाका रूपमा प्रयोग गर्ने हो। राजनीति बाहिरी चमक, भाषण र प्रचारभन्दा माथि उठेर परिणाममुखी, उत्तरदायी र नैतिक बन्न जरुरी छ। जनताले अब नारा होइन, परिणाम खोजिरहेका छन्; भाषण होइन, व्यवहार खोजिरहेका छन्; प्रचार होइन, परिवर्तन खोजिरहेका छन्।

अन्ततः, फलको बोक्रो जति चम्किलो भए पनि भित्र गुदी नभए त्यसको कुनै मूल्य रहँदैन। ठीक त्यसैगरी, राजनीति पनि यदि केवल आवरण, प्रचार र भाषणमा सीमित रह्यो भने त्यो लोकतन्त्रको गुदीविहीन “खोस्टो” मात्र बन्न पुग्छ। इतिहासले अन्ततः बोक्रो होइन, गुदीलाई सम्झिन्छ।

(लेखक श्री त्रिभुवन माध्यमिक विद्यालय, बाग्लुङ नगरपालिका-१३, बाग्लुङमा अध्यापनरत शिक्षक हुनुहुन्छ।)