आमाले गाडेर राखेका चाँदीका सिक्कादेखि एआईजीको फुलीसम्म : डम्बर विकको जीवनको गोरेटो

– २०२७ साल माघ २० गते दाङको घोराहीबाट करिब १३ किलोमिटर दक्षिणतिर पर्ने घर्ना गाउँमा एउटा बालक जन्मियो। सामान्य किसान परिवारमा जन्मिएका उनी पाँच दाजुभाइ र दुई दिदीबहिनीमध्येका काइँला छोरा थिए। परिवारमा अभाव थियो, तर भविष्यप्रतिको आशा पनि थियो। त्यही बालकको नाम थियो– डम्बरबहादुर विक।

आज उनी नेपाल प्रहरीको विशिष्ट श्रेणी अर्थात् अतिरिक्त प्रहरी महानिरीक्षक (एआईजी) सम्म पुगेर नेपाली प्रहरीको इतिहासमा दलित समुदायबाट पहिलो व्यक्ति बनेका छन्। तर, यो उचाइसम्म पुग्ने उनको यात्रा न पदबाट सुरु भएको थियो, न सुविधाबाट। उनको जीवनको सुरुवात त गरिबी, जातीय विभेद, अभिभावकविहीन बाल्यकाल र परिवारको त्यागबाट भएको थियो।

डम्बरको बाल्यकाल सहज थिएन। उनी ५–६ कक्षामा पढ्दै गर्दा बुबाको निधन भयो। त्यसको करिब एक वर्षपछि चिसो पुसको एउटा बिहान आमाले पनि संसार छाडिन्।
त्यतिबेला उनी करिब ६–७ वर्षका थिए। सँगै सुतेकी आमा बिहान नउठेपछि के भएको हो भन्ने कुरा बुझ्न सक्ने उमेरसमेत उनको थिएन। गाउँलेहरूले आमाको अन्तिम संस्कारका लागि लैजाँदा उनलाई ‘जन्ती गएको’ भनेर सम्झाएका थिए।

सानै उमेरमा आमाबुबा दुवै गुमाउँदाको त्यो पीडा कस्तो थियो होला? बाल्यकालमै टुहुरो बनेको एउटा बालकको भविष्य अब कसरी अघि बढ्ला? परिवार र समाजका अगाडि यस्ता प्रश्न थिए।

तर, डम्बरको जीवनमा आमाले छाडेको एउटा अन्तिम सम्झना बाँकी थियो। त्यो सम्झना केवल भावनात्मक थिएन, उनको भविष्यसँग जोडिएको थियो।

आमाले जमिनमुनि गाडेर राखेका चाँदीका सिक्का
आमाको निधन हुनुभन्दा करिब एक साताअघि जमिनमुनि खाल्डो खनेर केही पुराना चाँदीका सिक्का देखाउँदै आमाले छोरालाई भनेकी थिइन्, ‘बाबु, म मरें भने पनि यो निकालेर पढ्नू, कापी–कलम किन्नू।’

आमाले आफ्ना लागि केही सञ्चय गरेकी थिइनन् होला, तर छोराको पढाइ नरोकिनोस् भन्ने चिन्ता भने मृत्युको नजिक पुग्दासमेत थियो।

आमाको निधनपछि ती चाँदीका सिक्का निकालेर बेचियो। त्यसबाट आएको करिब आठ हजार रुपैयाँले डम्बरको पढाइलाई निरन्तरता दिन सहयोग गर्‍यो।

एउटी आमाले आफ्नो जीवनको अन्तिम घडीमा छोराको भविष्यका लागि सुरक्षित राखेको त्यो सम्पत्ति उनको जीवनको अमूल्य प्रेरणा बन्यो। आमाको काख छुटे पनि आमाले देखाएको पढाइको बाटो भने उनले छाडेनन्।

आफू नपढेका दाजुको सपना, भाइलाई ठूलो मान्छे बनाउने
आमाबुबाको निधनपछि डम्बरका सहारा बने जेठा दाजु खड्गबहादुर सुनार। दाजु आफैँ औपचारिक शिक्षाबाट वञ्चित थिए। तर, भाइलाई पढाएर ठूलो मान्छे बनाउने अठोट राख्थे।

त्यही सपना पूरा गर्न उनले घोराही बजारमा सानो सुन पसल सञ्चालन गरे। भाइलाई आफूसँगै बजार ल्याएर पढाइको व्यवस्था मिलाउन थाले।

दिदीबहिनीहरूको योगदान पनि कम थिएन। कसैले कुखुरा बेचेर पैसा जुटाए, कसैले आफ्नो खर्च कटाए। कसैले सारीको फेरोमा गाँठो पारेर जोगाएको रकम भाइको शिक्षाका लागि खर्च गरे।

परिवारका सदस्यले आफ्ना रहर र आवश्यकताभन्दा डम्बरको भविष्यलाई ठूलो ठाने। त्यसैले उनको सफलताको यात्रामा एउटा व्यक्तिको संघर्ष मात्रै छैन, एउटा परिवारको सामूहिक त्याग र विश्वास पनि छ।

चकटी बोकेर विद्यालय जाने बालकको जातीय विभेदविरुद्धको मौन विद्रोह

डम्बरको संघर्ष गरिबीसँग मात्रै थिएन। दलित समुदायमा जन्मिएका कारण उनले बाल्यकालदेखि नै जातीय विभेदको सामना गर्नुपर्‍यो।

विद्यालय पुग्न घण्टौँ हिँड्नुपर्ने अवस्था थियो। विद्यालयमा बस्नका लागि घरबाटै चकटी बोकेर जानुपर्थ्यो। सरस्वती पूजाजस्ता सांस्कृतिक कार्यक्रममा समेत जातका आधारमा फरक व्यवहार हुने गरेको उनको अनुभव छ।

बाल्यकालमा भोगेका यस्ता घटनाले उनको मनमा पीडा जन्माउँथे। गाउँका केही आफन्त विभेदविरुद्ध आक्रोशित हुन्थे। प्रतिरोधका कडा कदम चाल्नुपर्ने कुरा पनि गर्थे।
तर, डम्बरले फरक बाटो रोजे। तत्कालीन आक्रोशले आफ्नो पढाइ र भविष्यलाई थप कठिन बनाउन सक्ने उनको बुझाइ थियो। समाजलाई जवाफ दिनुछ भने पढेर, सफल भएर र आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरेर देखाउनुपर्छ भन्ने सोच उनले बनाए।

त्यो सोच उनको विभेदविरुद्धको मौन विद्रोह थियो। उनले विभेदलाई स्वीकार गरेनन्, तर आफ्नो भविष्य पनि त्यसैको आक्रोशमा गुमाउन चाहेनन्।

२०४४ सालको एसएलसीदेखि काठमाडौंको संघर्षसम्म
२०४४ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण भएपछि डम्बर उच्च शिक्षा हासिल गर्ने सपना बोकेर काठमाडौं पुगे। तर, गाउँको अभावबाट निस्केर राजधानी आइपुग्दैमा संघर्ष सकिएन।

काठमाडौंमा कोठा खोज्न, खानपिनको व्यवस्था गर्न र पढाइको खर्च जुटाउन कठिन थियो। जात थाहा पाएपछि डेराबाट निकालिनुपरेको अपमानजनक अवस्था पनि उनले भोगे।

शंकरदेव क्याम्पसमा अध्ययन गर्ने क्रममा उनले आफ्नो क्याम्पस जीवनका अनुभव समेटेर अंग्रेजीमा ‘द क्याम्पस लाइफ’ शीर्षकको निबन्ध लेखे। उनका अनुसार उक्त निबन्धले विकास क्षेत्रको परीक्षामा सफल हुन सहयोग पुर्‍याएको थियो।

गाउँमा चकटी बोकेर विद्यालय जाने बालक अब राजधानीमा आफ्नो क्षमता प्रमाणित गर्ने यात्रामा अघि बढ्दै थियो। अभावले उनलाई रोक्न सकेन, विभेदले उनको लक्ष्य बदल्न सकेन।

अनुसन्धान अधिकृतदेखि प्रहरीको विशिष्ट श्रेणीसम्म
२०५३ साल पुस ५ गते राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागमा अधिकृतका रूपमा नियुक्त भएपछि डम्बरको जीवनले नयाँ मोड लियो। त्यसपछि २०५७ सालमा नेपाल प्रहरीमा स्थानान्तरण भएर प्रहरी निरीक्षकका रूपमा सेवा सुरु गरे।
त्यतिबेला देश सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा थियो। प्रहरी सेवामा प्रवेशसँगै उनको जिम्मेवारी र चुनौती दुवै बढे।

सुर्खेतको धुलियाबिट आक्रमणजस्ता घटनाका क्रममा उनले मृत्युको जोखिम नजिकबाट सामना गर्नुपरेको आफ्नो अनुभव सुनाएका छन्।

प्रहरी सेवाको सुरुवाती समयमा मासिक करिब चार हजार रुपैयाँ तलब हुँदा परिवारको खर्च धान्नसमेत कठिन थियो। तर, सीमित आम्दानी र चुनौतीपूर्ण जिम्मेवारीका बीच पनि उनले आफ्नो सेवायात्रा निरन्तर अघि बढाए।

प्रहरी निरीक्षकबाट सुरु भएको उनको यात्रा प्रहरी नायब उपरीक्षक, प्रहरी उपरीक्षक, वरिष्ठ प्रहरी उपरीक्षक र प्रहरी नायब महानिरीक्षक हुँदै अतिरिक्त प्रहरी महानिरीक्षकसम्म पुग्यो।

२०८२ साल असोजमा एआईजीमा बढुवा भएपछि उनी नेपाल प्रहरीको विशिष्ट श्रेणीमा पुग्ने दलित समुदायका पहिलो अधिकृत बने। सामान्य किसान परिवारमा जन्मिएको, बाल्यकालमै आमाबुबा गुमाएको र जातीय विभेद भोगेको एउटा बालकको यो यात्रा सामाजिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण छ।

श्रीमतीको त्याग : सफलताको यात्रामा अर्को सहयात्री

डम्बरको जीवनयात्रामा श्रीमती वसन्तीदेवी सुनारको योगदान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रह्यो। संघर्षका दिनमा परिवारको भविष्यका लागि उनले आफ्नै सपना र अवसरसमेत त्यागिन्।

उनले अमेरिकामा अध्ययन गर्ने पूर्ण छात्रवृत्तिको अवसर छाडेर परिवार र सन्तानको भविष्यलाई प्राथमिकता दिएको डम्बरले बताएका छन्। घरखर्चमा सहयोग गर्न ट्युसन पढाउने र कम्प्युटर सिकाउने कामसमेत गरिन्।

सफलताको शिखरमा पुग्ने व्यक्तिको पछाडि परिवारले गर्ने त्याग कति ठूलो हुन्छ भन्ने कुरा उनीहरूको जीवनले देखाउँछ। डम्बरको संघर्षमा श्रीमतीको साथ केवल घर सम्हाल्ने जिम्मेवारीमा सीमित थिएन, त्यो उनको सपनालाई जीवित राख्ने अर्को आधार थियो।

आफूहरूले भोगेका अभावका कारण छोरालाई सुविधामा मात्र हुर्काउनेभन्दा अनुशासन र शिक्षाको महत्त्व सिकाउने प्रयास उनीहरूले गरे। पुस्तक पढ्ने संस्कार र अध्ययनप्रतिको रुचि विकास गराए। आज उनका छोरा नेपाल सरकारको परराष्ट्र सेवामा अधिकृतका रूपमा कार्यरत छन्।

एउटा पुस्ताले अभाव र विभेदसँग लडेर बनाएको बाटो अर्को पुस्ताका लागि अवसरको बाटो बन्न सक्छ भन्ने उदाहरण पनि यो परिवारको यात्रामा देखिन्छ।

उनको भनाइ छ, ‘बर्दीको कुनै जात र धर्म हुँदैन, यसको एउटै धर्म सेवा हो।’

उनका लागि प्रहरीको निलो बर्दी केवल जागिरको पोसाक होइन। यो जनताको आँसु, पीडा र न्यायसँग जोडिएको जिम्मेवारी हो। राज्य र समाजले दिएको जिम्मेवारीलाई विश्वासका रूपमा लिएर इमानदार सेवामार्फत पूरा गर्नुपर्ने उनको धारणा छ।

बाल्यकालमा आफूले भोगेको विभेद र प्रहरी सेवामा पाएको जिम्मेवारीबीच उनले नागरिकप्रतिको उत्तरदायित्व, व्यावसायिकता र निष्पक्षतालाई महत्त्वपूर्ण मानेका छन्।
जहाँबाट यात्रा सुरु भयो, त्यहीँ फर्किने इच्छा
तीन दशक लामो सेवायात्रापछि अवकाशको संघारमा पुगेका डम्बरको एउटा विशेष चाहना छ।

आफूले कुनै समय धुलो टकटकाउँदै पढेको गाउँको प्राथमिक विद्यालयमा प्रहरीको बर्दी लगाएर पुग्ने र त्यहाँका बालबालिकासँग आफ्नो जीवनका अनुभव बाँड्ने।
उनी त्यहाँका विद्यार्थीलाई अभाव र कठिनाइका कारण सपना देख्न नछाड्न प्रेरित गर्न चाहन्छन्।

   सायद त्यहाँ पुग्दा उनले आफ्नै बाल्यकाल सम्झनेछन्। खाली खुट्टा विद्यालय पुगेको त्यो बालक, घरबाट बोकेर लगेको चकटी, आमाले गाडेर राखेका चाँदीका सिक्का र पढ्नका लागि गरेको संघर्ष। अनि सम्झनेछन्, आफूलाई यहाँसम्म पुर्‍याउन आफ्नो जीवनका रहर त्याग्ने दाजु, दिदीबहिनी र जीवनसंगिनीलाई।

आमाले छाडेका ती चाँदीका सिक्का आज उनीसँग नहोलान्। तर, आमाले दिएको अन्तिम वचन उनको जीवनको यात्रामा अझै जीवित छ।
एउटा आमाले छोरालाई पढ्नू भनेर छाडेको आठ हजार रुपैयाँले सुरु भएको यात्रा आज प्रहरीको निलो बर्दीसम्म आइपुगेको छ।

यो यात्राले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ— जन्मले मानिसको परिचय दिन सक्छ, तर उसको भविष्य जन्मको आधारमा निर्धारण हुनु हुँदैन। अभाव, विभेद र प्रतिकूलताले सपना रोक्न खोजे पनि शिक्षा, परिश्रम, परिवारको साथ र दृढ संकल्पले जीवनको दिशा बदल्न सक्छ।
डम्बर विकको जीवनको गोरेटो यही हो— आमाको अन्तिम सपनालाई आफ्नो जीवनको लक्ष्य बनाएको एउटा बालकको यात्रा।

( स्रोत : पत्रकार विकास थपलियासँग नेपाल भक्सले गरेको डम्बरबहादुर विकको जीवनयात्रासम्बन्धी अन्तर्वार्ता। नेपाल प्रेसमा केशव भुलद्वारा प्रकाशित जीवनवृत्त (२०८२ वैशाख २२), जना चाहाना तथा समता प्रेसमा प्रकाशित विवरण। )   

प्रस्तुति :  ओझेलका खबर