बिचौलिया इमनले उठाएको सवाल : भ्रष्टाचार बूढाहरूले मात्रै गर्छन् र? हामी जेनजीबाट पनि हुन्छ 

-स्कुले विद्यार्थी उमेरकै जस्ता देखिन्छन् उनी। झन् उनको मासुम बोली, अल्लारे युवाकै जस्तो देखिने पहिरन, भर्खर पलाएका दाह्री र कालो चस्मा। उनलाई देख्नेहरूले सोच्दा हुन्—डाक्टर, इन्जिनियर पढ्दै छन् होला, सरकारी जागिर खाने तयारीमा छन् होला, कि त नवयुवाको नेतृत्व गर्दै राजनीति गरेर यो देशको मुहार फेर्ने योजनामा छन् होला!

तर हेर्दा यो उमेर समूहका युवाको आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्ने जस्ता देखिने तिनै कालो चस्मे दाह्रीवालाको नाम उच्च तहका व्यक्ति र राज्यका निकायसँगको सम्पर्कसम्बन्धी अनुसन्धानका समाचारमा जोडिएपछि सर्वसाधारण जनता चकित छन्। इनम सापकोटासम्बन्धी सार्वजनिक समाचार र अनुसन्धानमा उठेका प्रश्नले धेरैको मनमा एउटै जिज्ञासा जन्माएको छ—यति सानो उमेरमा एउटा मानिसको पहुँच यति माथिसम्म कसरी पुग्न सक्छ?

यो प्रश्नसँगै अर्को दृश्य पनि सम्झनुपर्छ। यही उमेरका, यस्तै शैक्षिक योग्यता भएका हजारौँ नेपाली युवाका छोराछोरी सामान्य जागिर पाउन तड्पिरहेका छन्। एउटा सरकारी कार्यालयमा आफ्नो काम गराउन, कुनै अवसरको ढोका खोल्न वा आफ्नो योग्यता प्रस्तुत गर्ने मौका पाउनसमेत उनीहरूलाई चिनजानको मान्छे चाहिन्छ।

नजिकबाट चिन्ने नेता छैन, उच्चपदस्थ सरकारी अधिकारीसँग पहुँच छैन, भनसुन गरिदिने कोही छैन। योग्यता र मेहनत हुँदाहुँदै पनि अवसरको ढोकाबाहिर उभिनुपर्ने उनीहरूको बाध्यता छ ।

तर अर्कोतिर, यही उमेर समूहको एउटा युवाको नाम देशका पूर्वप्रधानन्यायाधीश चोलेन्द्रशमशेर जबरादेखि सुरक्षा निकायका उच्च अधिकारी र राजनीतिक व्यक्तिहरूसँगको सम्पर्कका समाचारमा जोडिन्छ। मुद्दा र नियुक्तिमा प्रभाव पार्न सक्ने आश्वासन दिएको आरोपसमेत सार्वजनिक हुन्छ।

यदि यी आरोपमध्ये कुनै कुरा प्रमाणित भयो भने प्रश्न एउटा व्यक्तिमा मात्र सीमित रहनेछैन; राज्यका संस्थाहरूको पहुँच, पारदर्शिता र जवाफदेहितामाथि समेत उठ्नेछ।

यहाँ स्पष्ट हुनुपर्ने कुरा के हो भने समाचारमा नाम जोडिनु, कसैसँग सम्पर्क हुनु र अपराध प्रमाणित हुनु एउटै कुरा होइन। इनम सापकोटामाथि सार्वजनिक भएका आरोपको सत्यता निष्पक्ष अनुसन्धान र प्रमाणबाट स्थापित हुनुपर्छ। तर अनुसन्धानमा उठेका प्रश्नलाई बेवास्ता गरेर पनि हुँदैन।

किनकि यो प्रकरणले हाम्रो समाजको एउटा गम्भीर विरोधाभास देखाइदिएको छ—सामान्य युवाले योग्यताअनुसारको अवसर पाउन संघर्ष गर्नुपर्ने, तर केही व्यक्तिको असाधारण पहुँचबारे प्रश्न उठ्ने अवस्था कसरी सिर्जना हुन्छ?

यहीँबाट मूल प्रश्न सुरु हुन्छ—देश लुट्ने धन्दा बूढाहरूले मात्रै चलाएका थिए कि अवसर पाउनेबित्तिकै नयाँ पुस्ताभित्र पनि त्यस्तै प्रवृत्ति जन्मिन सक्छ?
जेनजी पुस्ताले उठाएको असन्तुष्टिको एउटा प्रमुख आधार पुरानो राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको अविश्वास थियो। भ्रष्टाचार, कमिसन, नातावाद, कृपावाद र पहुँचका आधारमा राज्यका अवसर बाँडिने प्रवृत्तिप्रति युवाहरूले प्रश्न उठाए।

पुराना नेताहरूको कार्यशैलीबाट आजित जनताले नयाँ पुस्ताबाट फरक राजनीतिक संस्कारको अपेक्षा गरे। नयाँ पुस्ताले पुरानालाई प्रश्न गर्‍यो, पुरानाको जवाफदेहिता माग्यो र परिवर्तनको आवाज बुलन्द बनायो।

त्यो प्रश्न गलत थिएन। भ्रष्टाचारविरुद्ध उठेको आवाज पनि गलत थिएन। तर त्यसपछि उठ्ने प्रश्न झन् महत्त्वपूर्ण छ—पुरानालाई प्रश्न गर्ने नयाँ पुस्ताले आफूलाई पनि त्यही प्रश्नको कठघरामा उभ्याउन सक्छ कि सक्दैन?

इनम सापकोटा जेनजी आन्दोलनका आधिकारिक प्रतिनिधि वा नेता थिए भन्ने पुष्टि भएको तथ्य हामीसँग छैन। त्यसैले उनलाई समग्र जेनजी पुस्ताको प्रतिनिधि मानेर सबै युवामाथि दोष थोपर्नु न्यायोचित हुँदैन। तर उनको प्रकरणले उठाएको सवाललाई नयाँ पुस्ताको राजनीतिक नैतिकतासँग जोडेर बहस गर्नु भने आवश्यक छ।

किनकि कुनै आन्दोलनको नाम लिँदैमा, युवा हुँदैमा वा नयाँ अनुहार हुँदैमा कोही स्वतः इमानदार हुँदैन।
भ्रष्टाचारको कुनै उमेर हुँदैन। बिचौलियाको कुनै पुस्तागत परिचय हुँदैन। अवसर, पहुँच र शक्तिको दुरुपयोग गर्ने प्रवृत्ति बूढो शरीरमा मात्रै जन्मिन्छ भन्ने छैन।

अवसर हातमा परेपछि त्यसलाई सार्वजनिक हितका लागि प्रयोग गर्ने कि निजी लाभका लागि दुरुपयोग गर्ने भन्ने कुरा मानिसको चरित्र, उसले मान्ने मूल्य र उसलाई नियन्त्रण गर्ने संस्थागत व्यवस्थासँग जोडिन्छ।

आज कुनै युवा सामान्य जागिरका लागि नेताको ढोका चहारिरहेको छ भने उसले भोलि पहुँच पाउँदा पनि योग्यता र नियमको बाटो छोड्दैन भन्ने सुनिश्चितता कसले गर्छ? आज भ्रष्टाचारविरुद्ध चर्को आवाज उठाउने व्यक्तिले भोलि आफू शक्तिमा पुगेपछि आफ्नो निकट व्यक्तिमाथि लागेको आरोपको निष्पक्ष छानबिन माग्न सक्छ कि सक्दैन?

आज पुराना नेताको सम्पत्ति र सम्बन्धबारे प्रश्न गर्ने नयाँ नेतृत्वले भोलि आफ्नै सम्पत्ति, सम्बन्ध र आर्थिक स्रोतबारे उठेका प्रश्नको जवाफ दिन्छ कि दिँदैन?
यही नै नयाँ पुस्ताको वास्तविक परीक्षा हो।

देशलाई पुराना अनुहारको ठाउँमा नयाँ अनुहार मात्रै चाहिएको होइन। देशलाई पुरानो गलत प्रवृत्तिको ठाउँमा नयाँ संस्कार चाहिएको हो। पुराना नेताले भ्रष्टाचार गरे भने नयाँले पनि गर्न पाउँछन् भन्ने होइन।

पुरानाले राज्यको पहुँच दुरुपयोग गरे भने नयाँले पनि त्यही बाटो रोज्न पाउँछन् भन्ने होइन। पुरानो पुस्ताले गरेको गल्ती नयाँ पुस्ताले दोहोर्‍याउँछ भने परिवर्तनको नाममा अनुहार मात्रै फेरिएको ठहरिनेछ।

तर यो बहस गर्दा अर्को अन्याय पनि गर्नु हुँदैन। सबै पुराना मानिस भ्रष्ट हुँदैनन्, सबै युवा इमानदार हुँदैनन्; त्यसैगरी कुनै एक युवामाथि उठेको आरोपले समग्र नयाँ पुस्तालाई दोषी बनाउँदैन। प्रश्न पुस्ताको होइन, प्रवृत्तिको हो। प्रश्न उमेरको होइन, अवसर र त्यसको प्रयोगको हो।

प्रश्न नयाँ वा पुरानो अनुहारको होइन, राज्यका नियम सबैलाई समान रूपमा लागू हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्ने हो।
यदि सामान्य नागरिकको छोराछोरीले योग्यता हुँदाहुँदै अवसर पाउँदैनन्, तर केही व्यक्तिले पहुँच र प्रभावका आधारमा राज्यका उच्च तहसम्म सम्बन्ध विस्तार गरेर अनुचित लाभ लिएको प्रमाण भेटिन्छ भने त्यो केवल व्यक्तिको नैतिकताको समस्या होइन; राज्यको प्रणालीमाथिको प्रश्न पनि हो।

त्यस्तो अवस्थामा अनुसन्धान एउटा व्यक्तिमा सीमित हुनु हुँदैन। कसले कसलाई कुन प्रयोजनका लागि सम्पर्क गर्‍यो, कुन काम गरिदिने आश्वासन दिइयो, कुनै निर्णय प्रभावित पार्ने प्रयास भयो कि भएन र सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारी कसरी निर्वाह गरे भन्ने कुरा प्रमाणका आधारमा जाँचिनुपर्छ।

जेनजी पुस्ताले उठाएको परिवर्तनको आवाजको सम्मान गर्ने हो भने उसले उठाएका प्रश्नलाई व्यक्तिपूजामा बदल्नु हुँदैन। नयाँ पुस्ताका नाममा कसैलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्नु हुँदैन। पुरानो पुस्ताको आलोचना गर्ने अधिकार नयाँ पुस्तालाई छ भने नयाँ पुस्ताको आलोचना गर्ने अधिकार पनि जनतासँग उत्तिकै छ।

लोकतन्त्रमा कसैको उमेर, लोकप्रियता, आन्दोलनसँगको निकटता वा सामाजिक सञ्जालको प्रभावले उसलाई जवाफदेहिताबाट मुक्त गर्दैन।
त्यसैले इनम सापकोटा प्रकरणले उठाएको प्रश्नलाई केवल एउटा व्यक्तिको विवादका रूपमा हेरेर टुङ्ग्याउन मिल्दैन। आरोप प्रमाणित हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्ने निर्णय अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रियाले गर्नेछ।

तर यस प्रकरणले हाम्रो समाजलाई सोच्न बाध्य बनाएको विषय भने स्पष्ट छ—अवसरको अभावमा संघर्ष गरिरहेको सामान्य युवा र असाधारण पहुँचको चर्चामा आएको अर्को युवा एउटै देशका नागरिक हुन्। उनीहरूबीचको दूरी किन यति ठूलो देखिन्छ? राज्यको ढोका योग्यताका आधारमा खुल्छ कि पहुँचका आधारमा? र परिवर्तनको नाममा अगाडि आउनेहरूले यही असमानता हटाउन के गरिरहेका छन्?

जनताले अब पुरानो पुस्तालाई मात्रै प्रश्न गरेर पुग्दैन; नयाँ पुस्तालाई पनि प्रश्न गर्नुपर्छ। तर प्रश्न गर्दा प्रमाण चाहिन्छ, निष्पक्षता चाहिन्छ र सबैलाई एउटै मापदण्डमा जाँच्ने साहस चाहिन्छ। आरोप लागेको व्यक्ति युवा भएकै कारण दोषी हुँदैन, वृद्ध भएकै कारण निर्दोष हुँदैन। दोष प्रमाणित हुने आधार उमेर होइन, प्रमाण हो।

अन्ततः जनताले विश्वास कसलाई गर्ने—पुरानो पुस्तालाई कि नयाँ पुस्तालाई? यसको उत्तर कुनै पुस्ताको नाममा छैन। जनताले विश्वास गर्नुपर्ने व्यक्ति त्यो हो, जसले आफ्नो काम पारदर्शी राख्छ, सार्वजनिक प्रश्नको जवाफ दिन्छ, कानुनलाई आफ्नो पहुँचभन्दा माथि मान्छ र आफूले विरोध गरेको गलत प्रवृत्ति आफैँ दोहोर्‍याउँदैन।
पुरानो पुस्ताले देश लुट्यो भन्ने भाष्य खडा गरेर मात्रै नयाँ पुस्ता इमानदार प्रमाणित हुँदैन।

नयाँ पुस्ताले आफ्नो आचरणबाट त्यो प्रमाणित गर्नुपर्छ।
किनकि भ्रष्टाचार उमेर हेरेर हुँदैन। अवसर, स्वार्थ र जवाफदेहिताको अभावले त्यसलाई जन्माउने जोखिम बढाउँछ। र परिवर्तनको वास्तविक परीक्षा भाषणमा होइन, अवसर हातमा पर्दा मानिसले देखाउने चरित्रमा हुन्छ।
♠